Wat is klimaatrechtvaardigheid? Voorbeelden en problemen.

Klimaatrechtvaardigheid betekent dat de lasten én de baten van het klimaatbeleid eerlijk verdeeld worden. Op deze pagina lees je wat dat concreet inhoudt: welke voorbeelden van klimaatonrecht zien we in België en wereldwijd. Wat doet Oxfam en wat vragen wij van de regering. En was je al benieuwd naar wat hetgeen op jouw bord ligt te maken heeft met het klimaat? Lees dan Eten in tijden van klimaatcrisis. Voor de grote (w)eters is er ook het grotere plaatje. Dat lees je bij economische ongelijkheid.

De definitie van klimaatrechtvaardigheid

Klimaatrechtvaardigheid gaat over sociale rechtvaardigheid en de historische verantwoordelijkheid van landen in het klimaatdebat. Het erkent dat structurele ongelijkheid de huidige onrechtvaardigheid verergert. En dat de klimaatcrisis een onevenredig grote impact heeft op gemarginaliseerde en gediscrimineerde mensen en gemeenschappen. Klimaatrechtvaardigheid ziet de klimaatcrisis als een systemisch probleem en pleit daarom voor veranderingen in sociale, politieke en economische structuren. Het doel:   onrechtvaardigheid uit het verleden en het heden corrigeren, de macht herverdelen en prioriteit geven aan de mensen die het zwaarst getroffen worden, maar de minste verantwoordelijkheid dragen. 

Voorbeelden van de menselijke en sociale impact van de klimaatcrisis

De gevolgen van de klimaatcrisis zijn nu al overal ter wereld voelbaar. We zien extreme en onvoorspelbare weersomstandigheden, zoals overstromingen en droogte. Deze grillige weersverschijnselen leiden vooral tot het verlies van oogsten en vee. Hierdoor hebben miljoenen mensen gebrek aan voedsel, lijden ze honger en moeten ze noodgedwongen hun woonplaats verlaten.  

Mensen die door klimaatcrisis op de vlucht slaan, noemt men vaak klimaatvluchtelingen of klimaatmigranten. Het internationale vluchtelingenrecht kent die term niet. Daardoor hebben ze nauwelijks juridische bescherming. 

De landen en mensen die het hardst getroffen worden door de klimaatcrisis zijn er het minst verantwoordelijkheid voor

Wie het meest uitstoot, draagt zelden de zwaarste gevolgen. Dat is de kern van klimaatonrecht.

Geografische en economische ongelijkheden: de verantwoordelijkheid van de (rijke) landen

Het economische en politieke systeem zorgt voor extreme ongelijkheid waardoor de rijkste landen, individuen en bedrijven enorm mogen vervuilen. Als we kijken naar welke landen de meeste CO2 hebben uitgestoten sinds de industriële revolutie, dan zien we dat het de westerse landen zijn, zoals Europa, Noord-Amerika en Australië. Dat zijn dus de landen die verantwoordelijk zijn.  

Volgens CarbonBrief is Europa, inclusief het Verenigd Koninkrijk, de tweede grootste vervuiler, met een uitstoot van 14,7% van het wereldwijde koolstofbudget sinds 1850, of 375 miljard ton CO2.    

In België stoten we 3,8 keer meer uit dan ons eerlijk deel van het koolstofbudget. En dan hebben we het nog niet eens over onze historische verantwoordelijkheid voor CO2-uitstoot: wat met de ex-kolonies? Als we de uitstoot van de gekoloniseerde landen meerekenen, dan bemerken we dat België op de 6e plaats staat voor de grootste ecologische voetafdruk per hoofd van de bevolking volgens een rapport van CarbonBrief.    

Andere landen zijn slechts in beperkte mate verantwoordelijk voor de uitstoot, maar toch lijden zij het meest onder de gevolgen van de klimaatcrisis. Eigenlijk zijn het vooral de lage-inkomenslanden, de landen met de laagste uitstoot en de landen die het meest gediscrimineerd worden. 91% van de sterfgevallen als gevolg van extreme weersomstandigheden doet zich voor in lage-inkomenslanden zoals Afghanistan, Bangladesh, Ethiopië ...

Bovendien hebben deze landen vaak niet de financiële middelen om zich hiertegen te wapenen. We kunnen pas spreken van klimaatrechtvaardigheid wanneer de rijke landen hun verantwoordelijkheid opnemen en hun uitstoot verminderen én de armere landen voorzien van geld om zich te wapenen tegen de veranderingen.  

Klimaatongelijkheden in België: een klein land met een te grote voetafdruk

Gender en sociale ongelijkheid: witte mannen uit het globale Noorden staan aan de top van de piramide  

Wereldwijd stoot de bovenste 1% van de inkomens meer koolstof uit dan de onderste 66%. Dit is te verklaren door hun structurele leefomstandigheden, zakelijke activiteiten en investeringen.  Met de Overeenkomst van Parijs van +1,5°C tegen 2030 hebben we een koolstofbudget van maximaal 2,8 ton per persoon per jaar.  

Wie zijn deze ultrarijken? Het zijn voornamelijk witte mannen uit het globale NoordenUit een onderzoek naar de levensstijl van 20 miljardairs (18 mannen, allemaal wit) bleek dat elk van hen gemiddeld meer dan 8 000 ton CO2 produceerde in één jaar.

Als gevolg van structurele genderongelijkheden hebben vrouwen en LGBTQIA+-mensen minder toegang tot financiële middelen, land, onderwijs, politieke macht en gezondheidszorg. Deze ongelijkheden verminderen hun weerbaarheid tegen de gevolgen van klimaatontregeling.  

Een feministische en intersectionele kijk op klimaatrechtvaardigheid

Welke acties onderneemt Oxfam voor klimaatrechtvaardigheid?

 Noodhulp bij klimaatrampen

We staan paraat om bij klimatologische en sociale rampen noodhulp te bieden in de vorm van drinkwater, voedsel, hygiënepakketten en sanitaire voorzieningen. Tegelijkertijd willen we de weerbaarheid van mensen die door een crisis zijn getroffen, vergroten en ervoor zorgen dat ze in fatsoenlijke omstandigheden kunnen leven.  

Duurzame oplossingen

Oxfam is actief in regio's die worden getroffen door wereldwijde klimaatonrechtvaardigheid en een systeem dat grondstoffen exploiteert zonder aandacht te hebben voor sociale of ecologische rechtvaardigheid. Dit is zo in de Sahel (Senegal, Mali, Burkina Faso, Niger, Tsjaad), in de Democratische Republiek Congo, Cambodja, Laos en Vietnam.  

Samen met partnerorganisaties is Oxfam betrokken bij talloze projecten in deze regio's om de mensen die het zwaarst worden getroffen door de gevolgen van de crisis te helpen zich beter voor te bereiden op de gevolgen. Het ontwikkelen van veerkrachtige landbouw en training in het verbouwen van nieuwe gewassen en landbouwtechnieken zijn slechts enkele voorbeelden. Het doel van deze projecten is om voedselzekerheid en respect voor vrouwenrechten te garanderen en de getroffen mensen te ondersteunen om weerbare en autonome economische spelers te worden in duurzame en eerlijke waardeketens.  

Beleidbeïnvloeding

Vechten voor meer klimaatrechtvaardigheid vereist systemische verandering. Voor een echt duurzaam effect hebben we structurele oplossingen nodig. Daarom dringen we er bij onze politieke beleidsmakers op aan om de oneerlijke praktijken en wetten die klimaatongelijkheid veroorzaken radicaal te hervormen.  

We lobbyen bij Belgische, Europese en internationale overheden en zetten onze expertise in via de publicatie van rapporten. We nemen deel aan talrijke internationale topontmoetingen zoals de Conferentie van de Partijen (COP). 

Samen met jou komen we op voor een klimaatbeleid dat sociaal, feministisch en eerlijk is

Nog nooit vroegen zo veel mensen dringende maatregelen die een rechtvaardig en sociaal klimaatbeleid mogelijk maken. De klimaatbeweging wordt ieder jaar groter en groter. Wie strijdt tegen de klimaatcrisis en de gevolgen ervan, strijdt ook tegen de ongelijkheid in de wereld.  

Individuele acties en burgerinitiatieven zijn belangrijk, maar ze volstaan niet. Het is hoog tijd dat politici hun verantwoordelijkheid nemen.  

We eisen dat politici zich engageren om bedrijven te reguleren, om de winsten van de ultrarijken te beperken zodat ze bijdragen aan de gemeenschappelijke inspanning, en om strategieën op te zetten om burgers te helpen om te gaan met wereldwijde klimaatverandering.    

Voor een deftig klimaatbeleid vragen we ook jouw steun. Jouw stem en enthousiasme, wanneer we met duizenden mensen op straat komen om een degelijk klimaatplan te eisen. Jouw handtekening, wanneer we onze ministers vragen om met concrete oplossingen te komen als ze naar de jaarlijkse VN-klimaattop (COP) trekken. 

Klimaatcrisis: wat vragen we van onze regeringen?  

Om de klimaatverandering te stoppen, is het essentieel dat we de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Daarom dringen we er bij onze overheden op aan om:

• te kiezen voor hernieuwbare energie in plaats van fossiele brandstoffen (olie, steenkool, aardgas).  
• zachte mobiliteit te bevorderen en het systeem van bedrijfswagens te herzien, te investeren in hernieuwbare energie, uit voedsel geproduceerde biobrandstoffen te verbieden en de voorkeur te geven aan een lokaal en duurzaam voedselcircuit.
• reclame voor vervuilende goederen of diensten die een zware impact hebben op de klimaatcrisis te verbieden. Subsidies aan de meest vervuilende sectoren te stoppen en een progressieve koolstofbelasting in te voeren.
• bij alle wetten en klimaatmaatregelen rekening te houden met sociale en genderdiscrimatie en gediscrimineerde groepen bij de besluitvorming te betrekken.

We vragen onze overheden ook om hun internationale verantwoordelijkheid op te nemen en vragen dat ze:

• Een nationale wet aannemen over de zorgplicht van bedrijven, zodat zij verplicht zijn de planeet en de mensenrechten te respecteren, waar ze zich ook bevinden.
• De Belgische bijdrage aan de internationale klimaatfinanciering te verhogen, zodat ons land op een eerlijke manier en in toenemende mate bijdraagt tot de doelstelling van 100 miljard dollar per jaar.
• Aanvullende financiering te voorzien voor de verliezen en schade van de zwaarst getroffen bevolkingsgroepen.
• Consumptiegoederen die in het buitenland worden geproduceerd maar in België verbruikt, mee te tellen bij de berekening van de CO2-uitstoot.
• Bij het beleid rond humanitaire hulp en ontwikkelingswerk rekening te houden met sociale en genderdiscriminatie.

Wat moet de regering doen om ons tegen klimaatrampen te beschermen? 

Overheden hebben de sleutel in handen. Wij vragen twee dingen: investeer in preventie en hou rekening met ongelijkheid: niet iedereen staat aan dezelfde startlijn.

1. Voorkomen is beter dan genezen: investeer in duurzame oplossingen 

Niets doen tegen de klimaatverandering heeft een hoge prijs. Niet alleen in mensenlevens, maar ook economisch. De overstromingen van 2021 kostten minstens 41 mensen het leven en veroorzaakten naar schatting 1,9 miljard euro schade. Daar komen de verwoeste woningen, de ontwrichte gezinnen en de gevolgen voor de fysieke en mentale gezondheid nog bovenop. Door vandaag te kiezen voor een ambitieus en doordacht klimaatbeleid kunnen we de toekomstige kosten voor aanpassing aan de klimaatcrisis aanzienlijk beperken. Toch heeft de Arizona-regering ervoor gekozen haar klimaatengagementen af te bouwen. België blijft daardoor een van de slechtste leerlingen van Europa op het vlak van hernieuwbare energie. Bovendien geeft België nog altijd meer dan 15 miljard euro per jaar uit aan subsidies voor fossiele brandstoffen, terwijl de fossiele sector verantwoordelijk is voor 86% van de wereldwijde uitstoot. 

Concreet betekent investeren in duurzame oplossingen: 

1.1 Schaf alle subsidies voor fossiele brandstoffen af, behalve de steunmaatregelen die mensen in kwetsbare situaties beschermen.  

1.2 Verminder onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen en investeer in hernieuwbare energie. Geef daarbij prioriteit aan de verdere uitbouw van windenergie op zee. 

1. 2. Houd rekening met ongelijkheid: bescherm de mensen die het hardst worden getroffen 

Het klimaatbeleid van de Arizona-regering is niet alleen onvoldoende, het houdt ook geen rekening met de ongelijkheid in de gevolgen van de klimaatcrisis. Niet iedereen wordt even hard getroffen. Tijdens de overstromingen van 2021 vielen de meeste slachtoffers in de armste gemeenschappen van Oost-België. De hittegolven van 2022 maakten in België zes keer meer vrouwelijke dan mannelijke slachtoffers. Ze verhogen ook het risico op vroeggeboortes, met alle gezondheidsrisico's die daarbij horen⁷. Wereldwijd zijn het vooral mensen in lage-inkomenslanden die de zwaarste gevolgen dragen. De sterfte door overstromingen, droogte en stormen ligt er vijftien keer hoger dan in rijkere regio's. 

Concreet betekent rekening houden met ongelijkheid: 

2.1 Houd in alle klimaatwetten en -maatregelen rekening met sociale ongelijkheid en genderongelijkheid. Betrek groepen die met discriminatie te maken krijgen ook bij de besluitvorming. 

2.2 Werk een plan uit om het energieverbruik in de meest vervuilende sectoren, zoals de industrie en het transport, terug te dringen. Zorg daarbij voor sociale rechtvaardigheid. 

2.3 Draag jaarlijks minstens 540 miljoen euro bij aan de internationale financiering van de strijd tegen de klimaatverandering. Dat bedrag weerspiegelt de economische draagkracht van België en onze historische verantwoordelijkheid voor de uitstoot. 

Als het beleid tekortschiet: klimaatzaken voor de rechter

Doen overheden en bedrijven te weinig, dan stappen burgers en organisaties naar de rechter. In de Belgische Klimaatzaak stapten Klimaatzaak vzw en duizenden burgers naar de rechter omdat de overheden te weinig doen tegen de klimaatcrisis. In 2021 oordeelde de rechtbank in Brussel dat de overheden hun zorgvuldigheidsplicht schonden, en eind 2023 legde het hof van beroep een bindend doel op: 55% minder uitstoot tegen 2030, ten opzichte van 1990.

Ook bedrijven moeten verantwoording afleggen. Daarom vraagt Oxfam, samen met andere middenveldsorganisaties, een nationale en Europese zorgplichtwet die bedrijven verplicht om de mensenrechten en het milieu te respecteren in hun hele keten. Elders zijn de rechters al verder gegaan: in 2019 bevestigde de Nederlandse Hoge Raad in de Urgenda-zaak dat de staat zijn burgers moet beschermen tegen klimaatverandering, in 2024 oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in de zaak KlimaSeniorinnen dat ontoereikend klimaatbeleid mensenrechten kan schenden, en in 2025 stelde het Internationaal Gerechtshof in een advies dat staten verplicht zijn het klimaat te beschermen.

Jongeren betalen de rekening van ons klimaatbeleid

Jongeren hebben weinig bijgedragen aan de uitstoot van het verleden, maar voelen de gevolgen van klimaatverandering het hardst: ze groeien op in een wereld met meer hittegolven, extremer weer en een duurder aanpassingsbeleid. Elke vertraging in het klimaatbeleid schuift de rekening naar hen door. Klimaatverandering bedreigt bovendien de rechten van het kind, zoals gezondheid, onderwijs en veiligheid, want kinderen - net als ouderen - zijn extra kwetsbaar voor hitte, luchtvervuiling en ondervoeding. Jongeren eisen daarom een stem in het klimaatbeleid.

Hernieuwbare energie mag geen nieuw onrecht creëren

Voor de omslag naar hernieuwbare energie zijn veel metalen en mineralen nodig. Kobalt en lithium, onmisbaar voor batterijen en windturbines, worden vaak gewonnen in landen zoals de Democratische Republiek Congo, waar slechte arbeidsomstandigheden, kinderarbeid, vervuiling en gezondheidsschade geen uitzondering zijn. Mijnen en grote energieprojecten nemen soms ook land in van lokale gemeenschappen, vaak zonder hun voorafgaande en geïnformeerde toestemming. Een rechtvaardige transitie respecteert hun rechten, betrekt hen bij de beslissingen en laat hen delen in de opbrengst.

Energiearmoede en renovatiepremies: klimaatbeleid voor iedereen

Energiearmoede ontstaat door een laag inkomen, hoge energieprijzen en een slecht geïsoleerde woning. Huurders zitten vaak vast: zij betalen de energiefactuur, maar beslissen niet over isolatie of verwarming. Het sociaal tarief verlaagt de factuur voor wie er recht op heeft, maar pakt de oorzaak niet aan. Daarvoor is renovatie nodig.

Renovatiepremies moeten verduurzaming betaalbaar maken, maar ze bereiken niet iedereen even goed. In Vlaanderen hangt de Mijn VerbouwPremie af van de inkomenscategorie, met een hoger steunpercentage voor lagere inkomens. Toch blijft renoveren voornamelijk een persoonlijke investering: wie kapitaal heeft, verduurzaamt en bespaart op energie, wie geen spaargeld heeft, blijft in een tochtige woning wonen. Zo vergroot klimaatbeleid zonder sociale correctie de economische ongelijkheid.

Klimaatbeleid maak je samen met de mensen die het raakt

Klimaatbeleid werkt beter als de juiste mensen erbij betrokken zijn. Wie dat zijn? Op gemeentelijk niveau kunnen inwoners meedenken over mobiliteit, energie en groen. Maar dit moet op echt inclusieve manier gebeuren. Een inclusief model bereikt namelijk ook mensen die zelden aan het woord komen: mensen in armoede, mensen met een handicap, mensen met een migratieachtergrond, jongeren en vrouwen. Dat vraagt toegankelijke vergaderingen, een vergoeding voor deelname en duidelijke taal. Een burgerberaad, een gelote groep inwoners die samen met experts adviezen formuleert, werkt als de samenstelling representatief is, de begeleiding onafhankelijk en bestuurders het advies ernstig nemen en hun keuzes motiveren.