Land, water en rechten: hoe vrouwen en jongeren de landbouw heruitvinden in Niger
In de regio Zinder, in het zuiden van Niger, wordt landbouw een steeds riskantere gok. Regen valt later, minder regelmatig of juist extreem hevig. Bovendien duurt de periode waarin voedselvoorraden opraken vóór de volgende oogst steeds langer. Een verstoord klimaat, onveiligheid en ongelijke toegang tot land en hulpbronnen maken de toekomst van veel gezinnen onzeker.
Toch bouwen vrouwen en jongeren in de landelijke gemeenten Dakoussa en Matamèye elke dag aan oplossingen. Ze herstellen landbouwgrond, versterken hun landrechten en nemen stap voor stap hun toekomst weer in eigen handen.
Waarom droogte, voedselonzekerheid en ongelijkheid de toegang tot hulpbronnen bemoeilijken
Niger wordt steeds vaker getroffen door droogte, overstromingen en bodemerosie. Op het platteland zorgen deze klimaatschokken voor voedsel- en inkomensonzekerheid. Maar ook sociale ongelijkheid speelt een grote rol. Vrouwen en jongeren hebben vaak minder toegang tot landbouwgrond, water, inkomsten en krijgen amper inspraak. Dat komt door sociale normen en regels rond grondbezit die hen benadelen.
Daardoor is het voor hen moeilijker om landbouwgrond, water, zaaigoed, meststoffen, gereedschap, irrigatiemateriaal, financiering en afzetmarkten te bereiken. In sommige regio's maken onveiligheid en instabiliteit die ongelijkheid nog groter.
Daarom loopt van 2022 tot 2026 het Programma 'Weerbaarheid en Zelfstandigheid van Vrouwen en Jongeren in de Agro-, bosbouw- en veeteeltsector in Niger. Het programma wordt gefinancierd door Belgische Ontwikkelingssamenwerking. Oxfam coördineert het samen met GARKUA, AGIR PLUS, HED TAMAT, Mooriben, ROPEN en AgriFocus.
Het doel: vrouwen en jongeren beter in staat stellen om van landbouw te leven, crises het hoofd te bieden en voor hun rechten op te komen.
Bodems herstellen voor een herstart
In Dakoussa en Matamèye zetten vrouwen en jongeren volop in op landbouwpraktijken die aangetaste bodems herstellen en de landbouwproductie veiliger maken. Een van die technieken is zaï. Daarbij worden vóór het regenseizoen kleine kuilen gegraven, die worden gevuld met compost of mest. Zo worden water en voedingsstoffen geconcentreerd aan de voet van de planten, waardoor uitgeputte of aangetaste grond opnieuw geschikt wordt voor landbouw.
Zaï bestaat uit het graven van kleine kuilen in droge grond, waarin compost en regenwater worden opgevangen. Zo blijft landbouw mogelijk, ook tijdens periodes van droogte.
De kuilen: Tijdens het droge seizoen graven landbouwers kleine kuilen in harde, onvruchtbare grond.
Compost: Ze vullen de kuilen met organisch materiaal, zoals mest of compost.
Water vasthouden: Bij de eerste regen houden de kuilen het afstromende water vast.
Teelten: Aan het begin van het regenseizoen worden gierst, sorghum of maïs ingezaaid.
Een andere belangrijke maatregel is het verdiepen van natuurlijke waterpoelen, zodat ze langer water vasthouden. Daardoor is irrigatie langer mogelijk, wordt de veeteelt ondersteund en kunnen activiteiten zoals de rijstteelt ook na het regenseizoen doorgaan.
Het verdiepen van de waterpoel heeft ook zichtbare resultaten opgeleverd. In Angoual Tchida zorgde de grotere wateropslag ervoor dat de landbouw opnieuw kon opbloeien. Tijdens het regenseizoen van 2025 steeg het aantal rijsttelers van 148 naar 335 in één seizoen.
Dat blijkt ook uit de getuigenis van Inoussa Abdou, een jonge landbouwer uit de gemeente Dakoussa, in de regio Zinder:
"Het verdiepen van de waterpoel van Angoual Tchida heeft niet alleen het beschikbare landbouwoppervlak en de productiecapaciteit van landbouwers vergroot, maar heeft ook mensen opnieuw naar het land gebracht. Tijdens het landbouwseizoen van 2025 kwamen 187 extra landbouwers rijst telen dankzij de beschikbaarheid van water. Een diepere waterpoel houdt het water langer vast. En waar water beschikbaar blijft, wordt landbouw opnieuw mogelijk."
Deze werken worden uitgevoerd via Cash for Work-programma's. Daarbij krijgen mensen in een kwetsbare situatie een vergoeding voor hun deelname aan activiteiten die de hele gemeenschap ten goede komen. Zo worden belangrijke hulpbronnen zoals landbouwgrond en waterpunten, hersteld én krijgen gezinnen meteen een inkomen. Dat is vooral belangrijk tijdens de hongerperiode: de tijd van het jaar waarin de voedselvoorraden op zijn, terwijl de nieuwe oogst nog niet beschikbaar is.
Een inkomen in die periode helpt gezinnen om voldoende voedsel te blijven kopen. Het voorkomt dat ze hun bezittingen moeten verkopen of schulden moeten maken. Zo kunnen ze deze moeilijke periode doorkomen zonder verder in armoede terecht te komen. Dat is een van de belangrijkste doelstellingen van het programma: stap voor stap herstellen de landbouwgronden zich, en daarmee ook de economische vooruitzichten.
Klimaatbestendige landbouw: concrete resultaten voor vrouwen en jongeren
Voor Garba Abdourahamane (41), uit het dorp Kirou, zijn de resultaten nu al duidelijk zichtbaar.
Garba Abdourahamane, dorp Kirou
Vroeger haalde ik op ditzelfde veld amper 5 bundels gierst binnen. Sinds ik zaï-kuilen gebruik, heb ik 27 bundels gierst en 14 bundels sorghum geoogst. Dit jaar heb ik zelfs arbeiders ingehuurd om ook op een ander perceel zaï-kuilen te graven, omdat ik met eigen ogen het verschil heb gezien.
De hogere opbrengsten zorgen ook voor een hoger inkomen. Velen investeren dat vervolgens in andere economische activiteiten, zoals kleinhandel, de verwerking van landbouwproducten of veeteelt.
De landbouwpraktijken die het programma promoot, worden bovendien ook overgenomen door mensen die niet rechtstreeks aan het programma deelnemen.
In Kirou, in de gemeente Matamèye, keerde de 71-jarige Malam Abdou na vele jaren in Saoedi-Arabië terug naar Niger. Tijdens een tussenstop in Ethiopië had hij kennisgemaakt met de zaï-techniek.
Terug in zijn dorp zag hij hoe landbouwers die aan het programma deelnamen de techniek toepasten. Hoewel hij zelf geen deelnemer was, sprak hij met hen en besloot hij het zelf uit te proberen. Op een perceel dat hij had opgegeven, groef hij met de hand zaï-kuilen en vulde die vóór de eerste regen met mest. Zijn zonen keken sceptisch toe. Maar bij de oogst bracht dat verlaten stuk grond meer gierst op dan sommige van zijn beste percelen.
"Mijn zonen zeiden nog steeds niets. Maar deze keer was het een andere stilte. Niet mijn woorden, maar mijn graanschuren spreken voor zich."
Zijn verhaal laat zien hoe deze technieken zich ook buiten het programma verspreiden. Mensen nemen ze over, passen ze aan en geven ze door aan anderen.
De veranderingen zijn niet alleen economisch, maar ook sociaal. Vrouwen en jongeren krijgen meer erkenning, zowel binnen hun gezin als in hun gemeenschap. Ze worden volwaardige economische actoren en kunnen opnieuw plannen maken voor de toekomst.
Toegang tot landbouwgrond in Niger: een sleutel tot de zelfstandigheid van vrouwen
In Niger is toegang tot landbouwgrond een belangrijk, maar ongelijk verdeeld recht. Dankzij het programma zetten vrouwen stappen om hun recht op grond officieel te laten erkennen, zodat ze het kunnen bezitten en bewerken.
Hoewel de Nigerese wet deze rechten voor vrouwen voorziet, wordt dit in de praktijk vaak beperkt door sociale gewoonten en een ongelijke toepassing van de bestaande regels. Een lokaal eigendomsdocument of de goedkeuring door de Commission Foncière (COFO) helpt om hun recht op de grond officieel vast te leggen en verkleint het risico op betwisting.
Zoals Kandé Maman, landbouwster uit het dorp N'Walla in de gemeente Matamèye, vertelt: "Vroeger bewerkte ik mijn land zonder kennis en zonder hoop dat ik ooit een eigendomstitel zou krijgen. Vandaag ben ik gestart met de aanvraag van mijn grondakte. Dat document verandert alles. Ik weet nu dat wat ik hier met mijn eigen handen opbouw, seizoen na seizoen, van mij en mijn kinderen zal zijn."
Een erkend recht op landbouwgrond geeft vrouwen de zekerheid om op lange termijn te investeren. Ze kunnen hun opbrengsten verhogen en hun inkomen beter beschermen in een onzekere omgeving. Tegelijk versterkt het hun positie binnen het gezin en de gemeenschap. Ook krijgen ze de mogelijkheid om hun grond later door te geven aan hun kinderen. In een context waarin de toegang tot hulpbronnen nog steeds ongelijk is verdeeld, helpt een veilig recht op landbouwgrond vrouwen om hun inkomen te verbeteren en hun positie in de samenleving te versterken.
Na het programma: hoe blijven de resultaten behouden?
Nu het programma in 2026 afloopt, rijst een belangrijke vraag: hoe kunnen deze resultaten ook op lange termijn behouden blijven? Daarom gingen lokale overheden, technische diensten, traditionele leiders en vrouwen- en jongerenorganisaties samen in overleg. Daaruit kwamen drie duidelijke prioriteiten naar voren: zorgen voor een veilige toegang tot landbouwgrond, landbouwkennis zoals zaï en compostering doorgeven, en samen water, landbouwgrond en weidegronden beschermen.
Zo nemen de gemeenschappen zelf de praktijken over. Ze zetten het werk voort en geven hun kennis door, ook nadat het programma is afgelopen.
Wat in Dakoussa en Matamèye gebeurt, is ook relevant voor andere regio's. In een wereld die steeds vaker wordt getroffen door klimaatverandering, ongelijkheid en onveiligheid, tonen deze initiatieven dat het herstel van ecosystemen ook het herstel van levensonderhoud mogelijk maakt. Ze laten zien dat vrouwen en jongeren een sleutelrol spelen in de landbouwtransitie en dat duurzame oplossingen vaak lokaal ontstaan, samen met de gemeenschap en aangepast aan de lokale context.
De verhalen uit Dakoussa en Matamèye vertellen uiteindelijk hetzelfde verhaal: landbouwgrond die opnieuw vruchtbaar wordt, vrouwen die hun recht op grond veiligstellen en jongeren die opnieuw investeren in de landbouw. Achter de cijfers van het programma schuilen blijvende veranderingen in het leven van mensen en hun gemeenschap.
Oxfam en zijn partners ondersteunen deze evolutie financieel, technisch en beleidsmatig. De gemeenschappen zelf blijven de drijvende kracht.
Eenvoudig gezegd: de waterpoelen moeten water blijven vasthouden. De herstelde landbouwgrond moet blijven produceren. Maar vooral moeten vrouwen en jongeren ook in de toekomst een actieve rol blijven spelen als economische actoren én meer inspraak krijgen in beslissingen over landbouwgrond, natuurlijke hulpbronnen en lokale activiteiten.
Dat is een van de belangrijkste doelstellingen van het werk met de gemeenschappen in Niger: zorgen voor blijvende vooruitgang in de toegang tot landbouwgrond, hulpbronnen en besluitvorming, zodat de resultaten ook na afloop van het programma blijven doorwerken.
Dit programma wordt gefinancierd door de Directie-generaal Ontwikkelingssamenwerking en Humanitaire Hulp (DGD).