Fiscale rechtvaardigheid: voor een belastingstelsel waar iedereen baat bij heeft

Wat zijn de basisprincipes van fiscale rechtvaardigheid?

Onze definitie van fiscale rechtvaardigheid vertrekt vanuit een eenvoudig uitgangspunt: iedereen draagt bij aan de samenleving in overeenstemming met zijn werkelijke middelen.  Dat is de kern van een echt democratische samenleving. Een eerlijk belastingsysteem maakt het mogelijk om essentiële publieke diensten te financieren (ziekenhuizen, scholen, sociale zekerheid) die iedereen ten goede komen, en om te investeren in de ecologische transitie. 

Wie profiteert van het Belgische belastingsysteem – en wie betaalt de prijs? 

Vandaag staat dit basisprincipe zwaar onder druk. Grote vermogens en multinationals ontduiken massaal belastingen via fiscale ontwijking, agressieve optimalisatie en belastingparadijzen.  Terwijl steeds meer regeringen – ook België – bezuinigingsmaatregelen opleggen, krijgen werknemers en kleine ondernemingen de rekening gepresenteerd. En dat terwijl de ultrarijken blijven profiteren van publieke diensten waarvan de financiering steeds meer rust op de schouders van de rest van de bevolking – de bekende 99%.

Stel je voor, in België:

• Een verpleger die proportioneel méér belastingen betaalt (43%) dan een multimiljonair (23%).
• Een lokale kmo die zwaarder wordt belast dan een multinational uit de Bel-20.
• Een werknemer die eerlijk bijdraagt zonder gebruik te maken van fiscale achterpoortjes, terwijl de rijksten hun vermogen naar belastingparadijzen verplaatsen.

Dat is precies wat er vandaag gebeurt. En dat is wat wij willen veranderen. 

De crisis van fiscale ongelijkheid 

Rijkdom concentreert zich in een razend tempo. In België bezit de rijkste 1% evenveel als 75% van de bevolking samen. En die 1% betaalt, proportioneel gezien, twee keer minder belastingen dan de gemiddelde burger  (Nationale Bank, 2024). 

Wereldwijd is het nog schrijnender: sinds de pandemie zijn de fortuinen van miljardairs geëxplodeerd, terwijl honderden miljoenen mensen in armoede wegzakken. In ons rapport Survival of the richest tonen we aan dat miljardairs hun vermogen in tien jaar tijd hebben verdubbeld, terwijl de helft van de wereldbevolking haar inkomen zag stagneren. 

Deze ongelijkheid is geen natuurwet. Ze is het gevolg van politieke keuzes – van een belastingsysteem op maat van de ultrarijken en de multinationals. 

Vrouwen worden extra hard geraakt

Fiscale onrechtvaardigheid treft iedereen, maar is ook diep gendergebonden. Fiscale en parafiscale hervormingen onderwaarderen systematisch de sectoren waarin vooral vrouwen werken: zorg, gezondheid en onderwijs. Sectoren die onmisbaar zijn, maar structureel onderbetaald en ondergefinancierd blijven.

Onbetaalde zorgtaken – grotendeels door vrouwen gedragen – blijven onzichtbaar in het belastingsysteem, waardoor vrouwen vaker in onzekere, deeltijdse of laagbetaalde jobs terechtkomen. Dat vergroot de genderkloof en belemmert emancipatie. Vrouwen hebben vaker onderbroken of onvolledige loopbanen door zorgtaken (bijvoorbeeld deeltijds werken om voor kinderen te zorgen). De recente hervormingen van de Arizona-regering rond werkloosheid en pensioenen zullen dan ook vooral vrouwen treffen. 
Hetzelfde geldt voor maatregelen tegen langdurig zieken, burn-out en arbeidsongeschikten – groepen waarin vrouwen de meerderheid vormen. Kortom: wie al benadeeld is, wordt nog verder weggeduwd door beleidskeuzes die hun werklast onzichtbaar maken. 

Belastingontduiken en optimalisatie: legale en illegale plundering 

Schandalen zoals LuxLeaks, Panama Papers en Paradise Papers hebben de omvang van deze problematiek blootgelegd. 
Elk jaar verdwijnen honderden miljarden euro’s naar belastingparadijzen – geld dat niet langer beschikbaar is om het algemeen belang te financieren. 

• Fiscale fraude: illegale praktijken om belastingen te ontduiken.
• Agressieve fiscale optimalisatie: “legale” maar misbruikte constructies waarmee multinationals winsten kunstmatig overhevelen naar landen met quasi-nulbelasting.
• Fiscale niches: uitzonderingen of voordelen in het belastingsysteem, zogezegd om bepaalde activiteiten te stimuleren, maar die vooral de rijksten en grote bedrijven bevoordelen – en zo de ongelijkheid vergroten. 

In Europa zijn Ierland, Luxemburg en Nederland de draaischijven van dit systeem. 
In België profiteren vooral farmaceutische bedrijven vande mazen in het net, waarmee ze een effectief belastingtarief van amper 1 tot 3% betalen – zogezegd om hun concurrentiekracht te versterken. 
Het nut van deze regeling wordt echter niet geëvalueerd, en het Federaal Planbureau, de Europese Commissie en de OESO hebben al kritiek geuit op de doeltreffendheid ervan. 

Bovendien is België een belastingparadijs voor kapitaalbezitters! 
Er bestaat een structurele ongelijkheid tussen inkomsten uit arbeid en inkomsten uit vermogen. 
Binnen de OESO-landen behoort België tot de koplopers waar dat verschil het grootst is. 
De rijkste 10% bezit bijna 80% van alle beursgenoteerde aandelen. 
En hoewel de regering eindelijk een belasting van 10% op bepaalde meerwaarden wil invoeren in 2025, blijft dat een voorzichtige stap. De reële impact zal afhangen van de concrete uitvoering. 

Multinationals: recordwinsten, maar nauwelijks belastingen 

In 2022, midden in de energiecrisis, boekten de Bel-20-bedrijven ongeziene winsten. Sommige verdubbelden of verdrievoudigden hun winst in enkele maanden. 
Toch genieten ze van fiscale voordelen die hun belastingbijdrage drastisch kunnen verminderen.  Het gevolg: werknemers en kleine bedrijven betalen de rekening, terwijl multinationals zich verrijken. 

Zoals we schreven in ons rapport Inquality inc.: “Het huidige economische model van grote Belgische bedrijven versterkt niet alleen sociale ongelijkheid, maar ook de klimaatcrisis, door korte termijnwinsten boven het algemeen belang te plaatsen.” 

Oxfam vraagt dat België en Europa een effectieve minimumbelasting van minstens 25% invoeren, toegepast waar de winst daadwerkelijk wordt gemaakt. 

Onze visie op een gelijkwaardige samenleving

Hoe ziet een beschermende en herverdelende staat eruit? Dat is een staat die belastingen inzet om rijkdom eerlijk te verdelen, ervoor zorgt dat de rijksten en grootste bedrijven hun eerlijke deel betalen, en de opbrengst investeert in kwalitatieve publieke diensten: gezondheid, onderwijs, zorg en huisvesting. Diensten die het welzijn en de fundamentele rechten van iedereen garanderen. Een rechtvaardige samenleving wordt niet gebouwd voor de 1%, maar voor ons allemaal. 

Concrete en ambitieuze oplossingen voor een eerlijker belastingsysteem 

Om een rechtvaardigere samenleving op te bouwen, stelt Oxfam het volgende voor: 

• Een progressieve vermogensbelasting: belast multimiljonairs, niet de middenklasse. 
  Volgens het Federaal Planbureau zou een belasting van 1 tot 3% op vermogens boven 1 miljoen euro jaarlijks 4,7 miljard euro opbrengen. Geld dat kan gaan naar zorg, onderwijs en klimaat.
• Een eerlijke belasting van multinationals: maak een einde aan belastingsubsidies en voer een écht bindend wereldwijd minimumbelastingtarief in.
• Een belasting op superwinsten: tijdens de energiecrisis maakten olie- en gasbedrijven gigantische winsten. Die crisiswinsten moeten herverdeeld worden.
• Een einde aan fiscale straffeloosheid: verplicht bedrijven om per land hun winst en betaalde belastingen te publiceren, zoals aanbevolen door de OESO, en sanctioneer belastingparadijzen.
• Een eerlijke belasting op kapitaalinkomsten: vandaag wordt arbeid zwaarder belast dan dividenden of huurinkomsten. Dat moet veranderen. 

Waarom fiscale rechtvaardigheid cruciaal is 

Belastingheffing gaat niet enkel over cijfers. Het gaat over bescherming, vrijheid, gelijke kansen en solidariteit. Zonder voldoende publieke middelen: 

• raken ziekenhuizen overbelast,
• kampen scholen met tekorten,
• treft de klimaatcrisis ons des te harder,
• en groeit de ongelijkheid verder. 

Met een eerlijk belastingsysteem kunnen we bouwen aan een samenleving die gelijker, veerkrachtiger en menselijker is. 

Wat Oxfam doet 

Bij Oxfam staat fiscale rechtvaardigheid centraal in ons werk: 

• Onderzoek en rapporten: elk jaar publiceren we studies zoals Survival of the richest, Inequality Inc. en Het onrechtvaardige klimaatmodel van de grote Belgische bedrijven.
• Beleidsbeïnvloeding: we voeren druk uit op Belgische en Europese overheden om ambitieuze fiscale hervormingen door te voeren.
• Burgerbeweging: we organiseren en nemen deel aan conferenties, mobilisaties, publieke acties en petities. Tijdens het World Economic Forum in Davos publiceren we ons jaarlijks ongelijkheidsrapport en mobiliseren we duizenden burgers rond fiscale rechtvaardigheid.
• Coalities: we werken samen met andere ngo’s binnen het Réseau pour la Justice Fiscale (RJF) en het Netwerk Rechtvaardige Fiscaliteit (NRF).