Wat zijn de basisprincipes van fiscale rechtvaardigheid?

Onze definitie van fiscale rechtvaardigheid vertrekt vanuit een eenvoudig uitgangspunt: iedereen draagt bij aan de samenleving in overeenstemming met zijn werkelijke middelen.  Dat is de kern van een echt democratische samenleving. Een eerlijk belastingsysteem maakt het mogelijk om essentiële publieke diensten te financieren (ziekenhuizen, scholen, sociale zekerheid) die iedereen ten goede komen, en om te investeren in de ecologische transitie. 

Wie profiteert van het Belgische belastingsysteem – en wie betaalt de prijs? 

Vandaag staat dit basisprincipe zwaar onder druk. Grote vermogens en multinationals ontduiken massaal belastingen via fiscale ontwijking, agressieve optimalisatie en belastingparadijzen.  Terwijl steeds meer regeringen – ook België – bezuinigingsmaatregelen opleggen, krijgen werknemers en kleine ondernemingen de rekening gepresenteerd. En dat terwijl de ultrarijken blijven profiteren van publieke diensten waarvan de financiering steeds meer rust op de schouders van de rest van de bevolking – de bekende 99%.

Stel je voor, in België:

• Een verpleger die proportioneel méér belastingen betaalt (43%) dan een multimiljonair (23%).
• Een lokale kmo die zwaarder wordt belast dan een multinational uit de Bel-20.
• Een werknemer die eerlijk bijdraagt zonder gebruik te maken van fiscale achterpoortjes, terwijl de rijksten hun vermogen naar belastingparadijzen verplaatsen.

Dat is precies wat er vandaag gebeurt. En dat is wat wij willen veranderen. 

De crisis van fiscale ongelijkheid 

Rijkdom concentreert zich in een razend tempo. In België bezit de rijkste 1% evenveel als 75% van de bevolking samen. En die 1% betaalt, proportioneel gezien, twee keer minder belastingen dan de gemiddelde burger  (Nationale Bank, 2024). 

Wereldwijd is het nog schrijnender: sinds de pandemie zijn de fortuinen van miljardairs geëxplodeerd, terwijl honderden miljoenen mensen in armoede wegzakken. In ons rapport Survival of the richest tonen we aan dat miljardairs hun vermogen in tien jaar tijd hebben verdubbeld, terwijl de helft van de wereldbevolking haar inkomen zag stagneren. 

Deze ongelijkheid is geen natuurwet. Ze is het gevolg van politieke keuzes – van een belastingsysteem op maat van de ultrarijken en de multinationals. 

Vrouwen worden extra hard geraakt

Fiscale onrechtvaardigheid treft iedereen, maar is ook diep gendergebonden. Fiscale en parafiscale hervormingen onderwaarderen systematisch de sectoren waarin vooral vrouwen werken: zorg, gezondheid en onderwijs. Sectoren die onmisbaar zijn, maar structureel onderbetaald en ondergefinancierd blijven.

Onbetaalde zorgtaken – grotendeels door vrouwen gedragen – blijven onzichtbaar in het belastingsysteem, waardoor vrouwen vaker in onzekere, deeltijdse of laagbetaalde jobs terechtkomen. Dat vergroot de genderkloof en belemmert emancipatie. Vrouwen hebben vaker onderbroken of onvolledige loopbanen door zorgtaken (bijvoorbeeld deeltijds werken om voor kinderen te zorgen). De recente hervormingen van de Arizona-regering rond werkloosheid en pensioenen zullen dan ook vooral vrouwen treffen. 
Hetzelfde geldt voor maatregelen tegen langdurig zieken, burn-out en arbeidsongeschikten – groepen waarin vrouwen de meerderheid vormen. Kortom: wie al benadeeld is, wordt nog verder weggeduwd door beleidskeuzes die hun werklast onzichtbaar maken. 

Belastingontduiken en optimalisatie: legale en illegale plundering 

Schandalen zoals LuxLeaks, Panama Papers en Paradise Papers hebben de omvang van deze problematiek blootgelegd. 
Elk jaar verdwijnen honderden miljarden euro’s naar belastingparadijzen – geld dat niet langer beschikbaar is om het algemeen belang te financieren. 

• Fiscale fraude: illegale praktijken om belastingen te ontduiken.
• Agressieve fiscale optimalisatie: “legale” maar misbruikte constructies waarmee multinationals winsten kunstmatig overhevelen naar landen met quasi-nulbelasting.
• Fiscale niches: uitzonderingen of voordelen in het belastingsysteem, zogezegd om bepaalde activiteiten te stimuleren, maar die vooral de rijksten en grote bedrijven bevoordelen – en zo de ongelijkheid vergroten. 

In Europa zijn Ierland, Luxemburg en Nederland de draaischijven van dit systeem. 
In België profiteren vooral farmaceutische bedrijven vande mazen in het net, waarmee ze een effectief belastingtarief van amper 1 tot 3% betalen – zogezegd om hun concurrentiekracht te versterken. 
Het nut van deze regeling wordt echter niet geëvalueerd, en het Federaal Planbureau, de Europese Commissie en de OESO hebben al kritiek geuit op de doeltreffendheid ervan. 

Bovendien is België een belastingparadijs voor kapitaalbezitters! 
Er bestaat een structurele ongelijkheid tussen inkomsten uit arbeid en inkomsten uit vermogen. 
Binnen de OESO-landen behoort België tot de koplopers waar dat verschil het grootst is. 
De rijkste 10% bezit bijna 80% van alle beursgenoteerde aandelen. 
En hoewel de regering eindelijk een belasting van 10% op bepaalde meerwaarden wil invoeren in 2025, blijft dat een voorzichtige stap. De reële impact zal afhangen van de concrete uitvoering. 

Multinationals: recordwinsten, maar nauwelijks belastingen 

In 2022, midden in de energiecrisis, boekten de Bel-20-bedrijven ongeziene winsten. Sommige verdubbelden of verdrievoudigden hun winst in enkele maanden. 
Toch genieten ze van fiscale voordelen die hun belastingbijdrage drastisch kunnen verminderen.  Het gevolg: werknemers en kleine bedrijven betalen de rekening, terwijl multinationals zich verrijken. 

Zoals we schreven in ons rapport Inquality inc.: “Het huidige economische model van grote Belgische bedrijven versterkt niet alleen sociale ongelijkheid, maar ook de klimaatcrisis, door korte termijnwinsten boven het algemeen belang te plaatsen.” 

Oxfam vraagt dat België en Europa een effectieve minimumbelasting van minstens 25% invoeren, toegepast waar de winst daadwerkelijk wordt gemaakt. 

Onze visie op een gelijkwaardige samenleving

Hoe ziet een beschermende en herverdelende staat eruit? Dat is een staat die belastingen inzet om rijkdom eerlijk te verdelen, ervoor zorgt dat de rijksten en grootste bedrijven hun eerlijke deel betalen, en de opbrengst investeert in kwalitatieve publieke diensten: gezondheid, onderwijs, zorg en huisvesting. Diensten die het welzijn en de fundamentele rechten van iedereen garanderen. Een rechtvaardige samenleving wordt niet gebouwd voor de 1%, maar voor ons allemaal. 

Concrete en ambitieuze oplossingen voor een eerlijker belastingsysteem 

Om een rechtvaardigere samenleving op te bouwen, stelt Oxfam het volgende voor: 

• Een progressieve vermogensbelasting: belast multimiljonairs, niet de middenklasse. 
  Volgens het Federaal Planbureau zou een belasting van 1 tot 3% op vermogens boven 1 miljoen euro jaarlijks 4,7 miljard euro opbrengen. Geld dat kan gaan naar zorg, onderwijs en klimaat.
• Een eerlijke belasting van multinationals: maak een einde aan belastingsubsidies en voer een écht bindend wereldwijd minimumbelastingtarief in.
• Een belasting op superwinsten: tijdens de energiecrisis maakten olie- en gasbedrijven gigantische winsten. Die crisiswinsten moeten herverdeeld worden.
• Een einde aan fiscale straffeloosheid: verplicht bedrijven om per land hun winst en betaalde belastingen te publiceren, zoals aanbevolen door de OESO, en sanctioneer belastingparadijzen.
• Een eerlijke belasting op kapitaalinkomsten: vandaag wordt arbeid zwaarder belast dan dividenden of huurinkomsten. Dat moet veranderen. 

Waarom fiscale rechtvaardigheid cruciaal is 

Belastingheffing gaat niet enkel over cijfers. Het gaat over bescherming, vrijheid, gelijke kansen en solidariteit. Zonder voldoende publieke middelen: 

• raken ziekenhuizen overbelast,
• kampen scholen met tekorten,
• treft de klimaatcrisis ons des te harder,
• en groeit de ongelijkheid verder. 

Met een eerlijk belastingsysteem kunnen we bouwen aan een samenleving die gelijker, veerkrachtiger en menselijker is. 

Wat Oxfam doet 

Bij Oxfam staat fiscale rechtvaardigheid centraal in ons werk: 

• Onderzoek en rapporten: elk jaar publiceren we studies zoals Survival of the richest, Inequality Inc. en Het onrechtvaardige klimaatmodel van de grote Belgische bedrijven.
• Beleidsbeïnvloeding: we voeren druk uit op Belgische en Europese overheden om ambitieuze fiscale hervormingen door te voeren.
• Burgerbeweging: we organiseren en nemen deel aan conferenties, mobilisaties, publieke acties en petities. Tijdens het World Economic Forum in Davos publiceren we ons jaarlijks ongelijkheidsrapport en mobiliseren we duizenden burgers rond fiscale rechtvaardigheid.
• Coalities: we werken samen met andere ngo’s binnen het Réseau pour la Justice Fiscale (RJF) en het Netwerk Rechtvaardige Fiscaliteit (NRF).

Quels sont les principes fondamentaux de la justice fiscale ? 

Notre définition de la justice fiscale part d’un constat simple : chacun et chacune doit contribuer à la société en fonction de ses moyens réels, c’est la base, le socle même, d’une société réellement démocratique. En effet, un impôt juste permet de financer des services publics essentiels (hôpitaux, écoles, sécurité sociale) qui bénéficient à toutes et tous et d’investir dans la transition écologique. 

A qui profite le système fiscal belge et qui est désavantagé ?  

Mais aujourd’hui, ce principe est gravement affaibli. Les grandes fortunes et certaines multinationales font sécession en échappant massivement à l’impôt grâce à l’évasion fiscale, l’optimisation agressive et l’utilisation de paradis fiscaux. Pendant ce temps, et alors que de plus en plus de chancelleries – dont la Belgique - imposent des mesures d’austérité, les travailleur.euses et les petites entreprises paient la note. Et ce, alors que les ultrariches bénéficient des services publics dont le financement repose de plus en plus sur le reste de la population, les fameux 99%. 

Imaginez en Belgique : 

• Un infirmier qui paie plus d’impôts (43 %), proportionnellement, qu’un multimillionnaire (23%)
• Une petite entreprise locale taxée davantage qu’une multinationale du Bel-20
• Une travailleuse qui contribue honnêtement à l’impôt sans faire appel à des mécanismes d’évitement fiscal, pendant que certains parmi les plus riches déplacent leur fortune dans des paradis fiscaux. 

C’est exactement ce qui se passe aujourd’hui. Et c’est ce que nous voulons changer. 

La crise des inégalités fiscales  

La richesse se concentre à une vitesse vertigineuse. En Belgique, le 1 % le plus riche détient autant que 75 % de la population réunie. Et ce 1 % contribue proportionnellement deux fois moins à l’impôt que le citoyen moyen (Banque nationale, 2024). 

Au niveau mondial, c’est encore plus flagrant : depuis la pandémie, la fortune des milliardaires a explosé, alors que des centaines de millions de personnes s’enfoncent dans la pauvreté. 
Dans notre rapport La loi du plus riche, nous montrons que les milliardaires ont doublé leur fortune en seulement dix ans, tandis que la moitié la plus pauvre de l’humanité a vu ses revenus stagner. 

Ces inégalités ne sont pas une fatalité. Elles résultent d’un choix politique : un système fiscal taillé sur mesure pour les ultra-riches et les multinationales. 

Les femmes davantage touchées par les injustices fiscales 

Cette injustice fiscale touche l’ensemble de la population, mais elle est aussi profondément genrée. Les réformes fiscales et parafiscales sous-évaluent systématiquement les secteurs majoritairement féminins comme les soins, la santé et l’éducation. Ils sont essentiels à la société mais sous-payés et sous-financés. Le travail de soin non rémunéré, majoritairement assuré par les femmes, reste invisible dans les systèmes fiscaux, les poussant vers des emplois précaires, à temps partiel ou faiblement rémunérés. Ces dynamiques creusent les inégalités de genre et freinent l’émancipation. 

Les femmes sont plus nombreuses à connaître des carrières interrompues ou incomplètes, en raison des charges de soin qui reposent encore trop largement sur leurs épaules (mi-temps pour s’occuper des enfants etc.) . Or, pour ces raisons, les réformes récentes du gouvernement Arizona en matière de chômage et de pensions vont les affecter en premier lieu. Il en va de même pour les mesures visant les travailleurs et travailleuses en arrêt maladie, burn-out et incapacité de longue durée, parmi lesquels les femmes sont majoritaires. En somme, celles qui sont déjà discriminées se verront encore plus poussées dans le dos par des décisions politiques qui invisibilisent leur charge de travail. 

L’évasion et l’optimisation fiscales : un pillage légal et illégal 

Des scandales comme les LuxLeaks, Panama Papers ou les Paradise Papers ont révélés l’ampleur de l’évasion et de l’optimisation fiscale. Chaque année, ce sont des centaines de milliards d’euros qui disparaissent dans les paradis fiscaux, privant les États de ressources pour financer le bien commun. 

• Évasion fiscale : pratiques illégales visant à frauder le fisc.
• Optimisation fiscale agressive : stratégies « légales » mais abusives, utilisées par des multinationales pour transférer artificiellement leurs bénéfices vers des pays à fiscalité quasi nulle.
• Niches fiscales : Les niches fiscales ou « dépenses fiscales » pour reprendre le terme du ministère de l'économie et des finances sont tous les avantages fiscaux dont peuvent bénéficier les contribuables et les entreprises sous certaines conditions. Ces niches fiscales profitent principalement aux plus fortunés et aux grandes entreprises, ce qui accroît les inégalités dans la société. 

En Europe, l’Irlande, le Luxembourg et les Pays-Bas sont devenus de véritables plaques tournantes de ce système. Quant à la Belgique, nos entreprises pharmaceutiques bénéficient de niches fiscales qui leur permettent de bénéficier d’un taux d’imposition allant de 1 à 3%, une mesure censée favoriser leur compétitivité. Pourtant, l’impact de cette niche fiscale n’est pas évalué par les pouvoirs publics. Son efficacité fait l’objet de critiques de la part du Bureau fédéral du Plan, de la Commission européenne ou encore de l’OCDE.  

Mais surtout : La Belgique est un paradis fiscal pour les détenteurs de capitaux ! En effet, le système fiscal belge instaure une inégalité structurelle entre les personnes qui tirent des revenus de leur travail et les personnes qui tirent des revenus uniquement de leurs investissements. La Belgique est dans le top des pays de l’OCDE où la différence de taxation entre les détenteurs de capitaux et les travailleurs est la plus grande. Un système inégal qui bénéficie aux plus aisés quand on sait que les 10% les plus riches de la population détiennent près de 80% des actions cotées en bourse. Et même si l’Arizona a enfin décidé de mettre en place une taxe de 10% sur certaines plus-values en 2025, cette avancée reste timide, et sa portée réelle dépendra des modalités concrètes de sa mise en œuvre. 

Multinationales : des profits record, des impôts dérisoires 

En 2022, au cœur de la crise énergétique, les grandes entreprises belges du Bel-20 ont réalisé des bénéfices jamais vus. Certaines ont multiplié leurs profits par deux ou trois en quelques mois. Et pourtant… ces mêmes entreprises bénéficient de niches fiscales qui leur permettent de réduire drastiquement leur contribution. Résultat : les travailleurs, les travailleuses et les petites entreprises paient la facture, pendant que les multinationales se gavent. Comme nous l’écrivions à l’occasion de la sortie de notre rapport Multinationales et inégalités multiples : « Le modèle économique actuel des grandes entreprises belges accentue non seulement les inégalités sociales, mais aussi la crise climatique, en privilégiant les profits à court terme au détriment du bien commun. » 

Oxfam demande que la Belgique et l’Europe soutiennent une taxation minimale réellement efficace des multinationales : un impôt plancher de 25 % appliqué là où les bénéfices sont réellement réalisés. 

Notre vision d’une société à égalité 

À quoi ressemble un État protecteur et redistributif ? C’est un État qui utilise le levier fiscal pour partager équitablement les richesses générées sur son territoire, en veillant à ce que les plus riches et les grandes entreprises paient leur juste part. C’est aussi un État qui garantit en retour d’investir ces ressources dans des services publics de qualité : santé, éducation, soins, logement. Des services essentiels garants du bien-être et des droits fondamentaux de toutes et tous. Une société égalitaire ne se construit pas pour le 1%, mais pour l’ensemble de la population. 

Des solutions concrètes et ambitieuses pour une fiscalité plus juste 

Pour construire une société plus juste, nous proposons : 

• Un impôt progressif sur la fortune : taxer les multimillionnaires, pas la classe moyenne. En Belgique, selon le Bureau fédéral du plan, un impôt  de 1 à 3% sur la fortune à partir d'un million d’euros rapporterait 4,7 milliards d’euros. De l’argent pour nos services publics, la santé, l’éducation, le climat etc.
• Une taxation équitable des multinationales : mettre fin aux cadeaux fiscaux et imposer un taux minimum mondial réellement contraignant.
• Une taxe sur les super-profits : pendant que beaucoup peinent à payer leurs factures d’énergie, des entreprises pétrolières et gazières ont accumulé des marges colossales. Ces profits de crise doivent être redistribués.
• La fin de l’impunité fiscale : obliger les entreprises à publier leurs bénéfices et impôts pays par pays comme demandé par l’OCDE (afin d’obliger les grandes entreprises multinationales à déclarer leurs informations fiscales, comme le chiffre d'affaires, les impôts payés et l'activité économique, dans chaque pays où elles opèrent) et sanctionner les paradis fiscaux.
• Une taxation juste des revenus du capital : aujourd’hui, le travail est plus taxé que les dividendes ou les loyers. Cela doit changer. 

Pourquoi la justice fiscale est cruciale 

La fiscalité, ce n’est pas qu’une question de chiffres. C’est une question de protection, de liberté et d’égalité des chances et de solidarité. 

Sans ressources publiques suffisantes : 

• les hôpitaux débordent,
• les écoles manquent de moyens,
• la  crise climatique nous frappe de plein fouet,
• et les inégalités se creusent encore. 

Avec une fiscalité juste, nous avons les moyens de bâtir une société plus égalitaire, plus résiliente, plus humaine. 

Ce que fait Oxfam 

Chez Oxfam, la justice fiscale est au cœur de notre travail : 

• Rapports et analyses : chaque année, nous publions des études comme La loi du plus riche, Multinationales et inégalités multiples, Le modèle insoutenable des grandes entreprises belges. 
• Plaidoyer politique : nous interpellons les gouvernements belges et européens afin de les pousser à mettre en place des réformes fiscales ambitieuses.
• Mobilisation citoyenne : nous organisons et nous nous joignons à des conférences, mobilisations, évènements publics, pétitions etc. A l'occasion du Forum de Davos, nous publions notre rapport annuel sur les inégalités et mobilisons des milliers de citoyen.nes autour de la justice fiscale.
• Coalitions : nous travaillons avec d’autres ONG au sein du Réseau pour la Justice Fiscale (RJF) et du Netwerk Rechtvaardige Fiscaliteit (NRF). 

Belastingontwijking en ongelijkheid

Het zijn de armste landen die hiervoor de prijs betalen. Wanneer grote bedrijven belastingen ontwijken, lopen landen wereldwijd inkomsten mis. Daardoor blijft de enorme ongelijkheid tussen de allerrijkste en de armste mensen bestaan. Maar dat hoeft niet zo te zijn. Regels kunnen worden veranderd en ongelijkheid weggewerkt. Eerlijke belastingen zijn een deel van de oplossing om extreme ongelijkheid tegen te gaan.

Oxfam’s strijd voor fiscale rechtvaardigheid

Overheden van rijke landen hebben de touwtjes in handen: zij kunnen de wetten aanpassen en inkomens herverdelen. Samen met jou en honderdduizenden anderen voeren we de druk op bij politieke en bedrijfsleiders. We lobbyen achter de schermen bij overheden en grote bedrijven.

• We roepen op om een einde te maken aan belastingparadijzen, die enkel de rijken ten goede komen en regeringen beroven van inkomsten die geïnvesteerd kunnen worden in kwaliteitsvolle openbare diensten, sociale bescherming en de strijd tegen de klimaatcrisis.

• We pleiten voor een minimumbelasting voor multinationals en willen dat zij hun eerlijke aandeel in de belasting betalen.

• We staan achter een financiële transactie-taks (FTT), zodat de financiële sector een eerlijke bijdrage levert.

• We eisen meer fiscale transparantie voor multinationals. We willen dat ze publiekelijk bekendmaken in welke landen ze winst maken en welke belastingen zij betalen.

• Wij zijn van mening dat extreme rijkdom complete nonsens is wanneer zoveel mensen armoede lijden. Om de klimaat-, de gezondheids- en de klimaatcrisis op te lossen, moeten ook de ultrarijken hun steentje bijdragen, via een vermogensbelasting. In België zou een progressieve jaarlijkse belasting op het vermogen van multimiljonairs 7 miljard euro per jaar kunnen opbrengen.

Oxfam staat niet alleen haar strijd voor fiscale rechtvaardigheid. We werken samen met 11.11.11, CNCD-11.11.11 en werken samen met andere organisaties en vakbonden in het Financieel Actie Netwerk (FAN) en het Réseau pour la Justice Fiscale (RJF).